Ağaçların Gizli Yaşamı

Yazarın “Ağaçların Gizli Yaşamı” kitabında, ağaçlar nasıl hisseder, nasıl iletişim kurarlar, ağaç arkadaşlığı, ağaçların yaşı ve daha fazlasını öğrenirken sırlarla dolu bir dünyada keşfe çıkıyorsunuz. Özellikle su sancısı çeken dünyamızda ağaçların sesleri duyulabilseydi yağmurlar kim bilir nasıl dua ederdi?

Zaman gibi ağaçların da gelişip değerlenebilmesi için uygun koşullara ve şartlara ihtiyacı vardır. “Ağaçların hissedebildiğini, hafızaları olduğunu ve ebeveyn ağaçların çocuklarıyla birlikte yaşadığını öğrendiğinizde, artık onları sanki sıradan bir işmiş gibi devasa makinelerle kesip hayatlarını alt üst edemiyorsunuz.” diyor Peter Wohlleben.

Peter Wohlleben, 1964 yılında Almanya’nın eski başkenti Bonn’da dünyaya geldi. Ağaçlara ve ormanlara tarifsiz bir tutkuyla bağlı olan Peter, Ormancılık eğitimi aldıktan sonra Orman Müdürlüğü’nde yirmi yılı aşkın bir süre boyunca memur olarak çalıştı. Çevrebilim (ekoloji) üzerine zaman içinde geliştirdiği düşüncelerini daha özgür bir ortamda eyleme dökme hedefleriyle memurluktan ayrılarak, tamamen doğa dostu yöntemlerle Hümmel köyünce kendisine tahsis edilen bir ormanlık alanı yönetme görevini üzerine aldı. Merak edip incelemek isteyenler için çalışmalarıyla ilgili daha fazla  bilgiye yazarın http://www.peter-wohlleben.de/ internet sitesinden ulaşabilirsiniz.

Evet her ağaç bir topluluk için önemli ve mümkün olduğunca hayatta tutulmaya değer varlıklardır. Onlar kökleriyle iletişim halinde ve biribirleriyle besin alışverişi yaparak kendini canlı tuttuğu gibi ormandaki diğer arkadaşlarının da hayatta kalmasını sağlayabilecek özelliğe sahipler. Daha neler öğreneceğiz neler ama öncesinde Türk kültüründe ağaç ve ormanın önemine dair kısa birkaç bilgi ile yolumuza devam edelim istiyorum.

Türkçede ağaç sözcüğü su ve yeşillik kavramlarıyla bağlatılıdır. Yaşıl, yeşil ve yeşermek sözcükleri buna bağlı olarak gelişmiştir. Orhun Yazıtlarında da ağaç ve orman için “yış” sözcüğü kullanılmıştır. Anadolu insanı “yaş kesen baş keser” derken kastedilen “yaş” ağaç anlamındadır. Orhun Yazıtlarında ağaç ve orman kutlu sayılarak ondan uzaklaşılmaması istenmiştir. 

Türk kültüründe ağaç konusunda en kıymetli inançlardan birisi de “hayat ağacı” düşüncesidir. Hayat ağacı yaratılışın kaynağı ve yer altından gökyüzüne kadar mekânı ayakta tutan bir merdiven olarak benimsenmiştir. İslamiyet öncesi Türklerde hayat ağacının yeşil kalması dünyanın varlığını koruyacağı düşüncesini yansıtmaktadır. 

Ülkemizde doğum ve ölüm gibi hayatla alakalı durumlarda ağaç dikmek en eski adetlerdendir. Çok eski bir Türk geleneğine göre dünyaya bir çocuk geldiği zaman imkânlar ölçüsünde adına ağaçlar dikilir ve evleneceği zaman bu ağaçlar kesilip düğün için harcama yapılırdı. Türkçemizdeki “dikili bir ağacım yok” tabiri de buradan gelmektedir. 

Ağaçlar Yaşını Saklamaz

Bay Peter, ağaçlarla insan derisinin bağlatısını, derimizin yaş aldıkça çatlaklar ve kırışıklarla tahmin edilebildiği, tıpkı bu durumun ağaçlar için de geçerli olduğunu açıklıyor kitabında. Yalnız tek kelime farkıyla. Kayın, meşe, ladin ve diğer ağaçların derisine kabuk ismi veriliyor. 

Kabuk, deri gibi tamamen aynı işlevi görüyor. Ağaçların iç organlarını, saldırgan dış dünyadan koruyor ve kabuğu olmayan bir ağaç zamanla kuruyor. 

Kırışıklı cilt  ve yosun oluşumu dışında, bir ağacın yaşını gösteren başka fiziksel değişimler de mevcut. Örnek vererek açıklıyor bunu yazar. 

Ağacın tacı ele alındığında bu durum yine insanlar ile karşılaştırılabilir, tepemizdeki saçlar gibi. Saçlarımız da yaş aldıkça seyrelmekte. Kozalaklı ağaçlarda dimdik gövdeler, en tepede giderek kelleşen yüksek dallarla son bulurken, ladin ağaçları büyümeyi tamamen kesiyor. Ak göknar yukarda genişlemeye devam eder ve koca bir kuşun yuvasını üstteki dallarına yapmış gibi görünür. Uzmanlar bu fenomene “leylek yuvası taç” ismini verirler. 

Her ne olursa olsun her ağacın uzayışı en sonunda yavaş yavaş duruyor. Kökleri ve damar sistemleri daha yükseğe su ve besin poplayamadığı için bunun yerine genişlemeye başlıyor. Ve yine bu yolculukta, yaşı ilerleyen insanlarla bir bağlantı daha kuruluyor. Dünyadaki her canlı varlığın özellikleri ve kabiliyetleri bilinip duygusal hayatları ile ihtiyaçları fark edilse, onlara karşı davranışlarımız da değişebilir. 

Bay Peter, ormanların birbirine bağlı bu küresel ağın, doğanın diğer alanları için ne kadar önemli olduğunu, Japonya’da yaşanan küçük bir öyküyle aktarıyor okura. 

Hokkaido Üniversitesi’nden deniz kimyageri Katsuhiko Matsunaga, dereler ve nehirlere dökülen yaprakların okyanusa akan asitleri süzerek, besin zincirindeki ilk ve en önemli yapı taşı olan planktonların gelişimini tetiklediğini keşfetmiş. Orman sayesinde daha mı fazla balık demek oluyor bu? Bu araştırmacı kıyı bölgelerinde daha fazla ağaç dikimini özendirmiş ve sonuç olarak balıkçılar ve midye yetiştiricileri gerçekten daha yüksek verim sağlamışlardır. 

Ağaçların bize sundukları küçük mucizeleri görmezden gelmek ne mümkün. Doğanın ayakta kalan bu hazinesi, yaşanacak maceralar ve keşfedilecek tüm sırlarıyla kapımızda. “Ağaçların Gizli Yaşamı” kitabı sayesinde ise elimizin altında. 

Ağaçlar hakkında sayfalarca yazabilmeyi kendisine verilmiş bir hediye olarak gören bay Peter Wohlleben’e teşekkürler sunarken rahmetli ozanımız Aşık Veysel’in konuyla bağlantılı şiirini de dokundurmak isterim yüreklere. 

Türlü Türlü Sada Verir Ağaçlar

Yel estikçe dalgalanır dalları
Türlü türlü sada verir ağaçlar
Tertip olmuş kuğu gibi dilleri
Türlü türlü sada verir ağaçlar

Bahar gelir yaprak açar yaz olur
Aşka düşen ateş olur köz olur
Kaval olur keman olur saz olur
Türlü türlü sada verir ağaçlar

Yel değdikçe ince dallar ses verir
Yeşil yaprak etrafına süs verir
Aşılarsan meyvesini has verir
Türlü türlü sada verir ağaçlar

Balta gelir yalağından yad eder
Usta gelir keman yapar ud eder
Yanık sesli kaval ne feryad eder
Türlü türlü sada verir ağaçlar

Davul olur gümbür gümbür gümüler
Zurna olur ince sesle iniler
Gıranata derdlerimi yeniler
Türlü türlü sada verir ağaçlar

Kalem olup her lisandan okuyor
Ana sesi ciğerimi yakıyor
Dallarında çeşitli kuş şakıyor
Türlü türlü sada verir ağaçlar